اعتیاد را بشناسیم!

در این مقاله به بررسی اختلال سوء مصرف مواد و اعتیاد و سبب شناسی آن می پردازیم. آشنایی با علائم و نشانه ها و عوارض ناشی از سوءمصرف مواد و پیامدهای فردی و اجتماعی از جمله اهداف این مقاله است. امروزه بیشتر جوامع در معرض آثار سوء مصرف مواد و اعتیاد قرار دارند که بر جنبه های مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی جامعه تاثیرگذار است. دامنه تاثیر مصرف مواد مخدر به قدری گسترده و عمیق می باشد که نه تنها خود فرد مصرف کننده، بلکه تمام شبکه های اجتماعی از خانواده تا دوستان تا محیط های تحصیلی و شغلی و به طور کلی تمام زندگی فرد را در بر می گیرد.

اعتیاد چیست؟

اعتیاد (Addiction) مجموعه‌ای از سمپتوم‌های فیزیولوژیکی، شناختی و رفتاری است که نشان می‌دهد فرد با وجود مشکلاتی که به خاطر مصرف ماده با آن روبه‌رو است از مصرف ماده خودداری نمی‌کند. به بیان ساده‌تر اعتیاد یک بیماری فیزیولوژیکی-روان‌شناختی است که عودکننده است. مواد؛ عناصر شیمیایی هستند که وقتی فرد آنها را می کشد، تزریق می کند، می نوشد، استنشاق می کند یا به شکل کپسول می بلعد، خلق را تغییر می دهند و مسمومیت و نشانه های ترک در صورت عدم مصرف ایجاد می شود.

علائم هشدار دهنده اعتیاد را بشناسیم!

در اختلالات مصرف مواد با وابستگی رفتاری (فعالیت های موادجویی و شواهد مربوط به الگوهای مصرف بیمارگون)، وابستگی جسمی (به اثرات جسمی و فیزیولوژیک دوره های متعددمصرف مواد) و وابستگی روانی (خوگیری و عطش و میل شدیدِ مداوم یا متناوب مصرف مواد برای اجتناب از حالت ملالت بار) مواجه هستیم.

علائم هشدار دهنده اعتیاد

چه عواملی در بروز اختلالات سوء مصرف مواد و اعتیاد موثرند؟

عوامل گوناگون فردی، خانوادگی، اجتماعی و حتی وراثت در بروز اعتیاد موثر است. برخی از کسانی که دچار اختلالات اعتیادی هستند گزارش می‌کنند که برای این به سمت مصرف ماده کشیده شده‌اند تا مشکلاتشان را فراموش کنند. اما روشن است که مصرف مواد نمی‌تواند راهکار درستی برای حل مشکلات و چالش‌های زندگی باشد بلکه به مشکلات فرد می‌افزاید

عواملی بروز بیماری اعتیاد

هنگامی که یک علت واحد برای هر دو اختلال وجود دارد، می توان موارد زیر را مطرح کرد:

1. یک فرد می تواند موروثی مستعد ابتلا به هر دو بیماری های روانی و اختلالات سوء مصرف مواد باشد.
2. برخی از افراد با توجه به عامل های محیطی مانند مشکلات خانوادگی و سایر عامل های استرس زا در زندگی اولیه نسبت به هر دو بیماری های روانی و سوء مصرف مواد آسیب پذیرتر هستند.
3. مناطق خاصی از مغز با هر دو مرتبط است. مجموعه ای از عامل های مشترک، الگویی را به وجود می آورند که خطر ابتلا به بیماری روانی و مصرف مواد را افزایش می دهند. این عامل ها ممکن است زیستی، ارثی و یا اختلال در عملکرد انتقال دهنده های عصبی، عامل های مرتبط با خلق و خو، عامل های اجتماعی و محیطی باشند.

اعتیاد چه نشانه هایی دارد؟

• مقاوم شدن بدن
• وسوسه
• افزایش مصرف
• از دست دادن کنترل
• مصرف با وجود عواقب
• نشانه های خماری

مراحل اعتیاد چیست؟

۱-شناخت و آشنایی:

در این مرحله شخص از راه‌های مختلف مثل گروه دوستی، خانواده و … با مواد اعتیاد آور آشنا می‌شود و به دلایل متفاوتی مانند انجام کار مفرحانه، کسب لذت، کنجکاوی با نوع مصرف آن آشنا می شود.

۲-شک و دودلی:

در این مرحله بدن مصرف کننده به بعد از مدتها استفاده نامنظم به مواد بیشتری نیاز پیدا میکند، مصرف کننده دچار شک و دودلی می‌شود و برای رهایی با میل روز افزون خود مبارزه میکند.

۳-اعتیاد یا وابستگی کامل:

بعد از شک و تردید و حتی مدتی ترک اعتیاد، نهایتا مصرف کننده به مرحله وابستگی و اعتیاد واقعی می‌رسد، و برای رسیدن به حالت نشئگی هر بار مقدار مصرف خود را افزایش می‌دهد.

طبقه بندی اختلالات مرتبط با مواد و اعتیادآور:

در DSM-5 اختلالات مربوط به مواد 10 طبقه جداگانه داروها را در بر می گیرد: الکل؛ کافئین؛ حشیش؛ مواد توهم زا (فن سایكلیدین یا مشابه آن و دیگر مواد توهم زا، مانند LSD)؛ استنشاقی؛ مواد شبه افیونی؛ داروهای آرام بخش، خواب آور، یا داروهای ضد اضطراب؛ محرک ها (از جمله مواد نوع آمفتامین، کوکائین و سایر محرک ها)؛ تنباکو و سایر مواد ناشناخته. اعتیاد به قمار به تازگی به DSM-5 افزوده شده است. یافته‌های پژوهشگران نشان می‌دهد رفتارهای قماربازی نیز مانند مصرف مواد، سیستم پاداش مغز را فعال می‌کند و سمپتوم‌های ویژه‌ای را پدید می‌آورد که با سمپتوم‌های پدید آمده در اثر اختلالات مصرف مواد قابل مقایسه است. تمام داروهایی که بیش از حد مصرف شوند از نظر فعال سازی مستقیم سیستم پاداش مغز مشترک هستند، که در تقویت رفتارها و تولید خاطرات مشارکت دارند. آنها به قدری سیستم پاداش را فعال می کنند که از فعالیت های عادی غفلت می شود.

داروهایی که سوءمصرف می شوند به جای اینکه از طریق رفتارهای انطباقی به فعال سازی سیستم پاداش دست یابند، مستقیما گذرگاه های پاداش را فعال می کنند. مکانیزم های دارویی که هر طبقه از داروها به وسیلة آنها پاداش را تولید می کنند متفاوت هستند، اما داروهایی که معمولا این سیستم را فعال کرده و احساسات لذت ایجاد می کنند اغلب نشئه آور نامیده می شوند. بنابراین، در حالی که برخی از گروه های عمده مواد روانگردان به طور خاص شناسایی می شوند، استفاده از مواد دیگر یا ناشناخته نیز می تواند مبتنی بر یک اختلال مربوط به مواد یا اعتیادآور باشد.

سن آغاز اعتیاد:

مصرف مواد مخدر معمولا در اواخر کودکی و اوایل نوجوانی آغاز می شود که زمان آسیب پذیری بیشتر در برابر اختلالات روانی دیگر نیز هست. مصرف زودهنگام مواد مخدر همچنین عامل خطری برای اختلال مصرف مواد بعدی است و امکان دارد عامل خطری برای شکل گیری بعدی اختلالات دیگر نیز باشد. این مخاطرات به احتمال زیاد در افرادی یافت می شود که آسیب پذیری ژنتیکی بالا دارند. همچنین میزان مصرف بالا در افرادی دیده می شود که آسیب جسمانی یا هیجانی دیده اند.

عوارض جسمانی و روانی اختلالات اعتیادی چیست؟

اعتیاد را می‌توانیم یکی از عوامل مهم بروز سرطان بنامیم. بروز سرطان ریه و خون در کسانی که دچار اعتیاد هستند شایع است. هم‌چنین احتمال دچار شدن مصرف کنندگان مواد مخدر به ایدز، نارسایی‌های قلبی، سکته، فشار خون، زوال عقل، آلزایمر و … بالاست. اعتیاد می‌تواند زمینه‌ساز بروز اختلالات روان‌شناختی مانند افسردگی، استرس، اضطراب، اختلالات شخصیتی و مشکلات خانوادگی و شغلی شود. به طور کلی زمانی که از اعتیاد به عنوان اختلال روانی سخن می‌گوییم منظور این است که مصرف ماده زمینه‌ساز نابسامانی در زندگی فردی، خانوادگی، شغلی و دیگر جنبه‌های زندگی شده و رنج و پریشانی را برای مصرف کننده به همراه داشته است.

چگونه اعتیاد را درمان کنیم؟!

همان‌گونه که گفته شد اعتیاد یک بیماری فیزیولوژیکی روان‌شناختی عود کننده است. برای درمان برخی از انواع اعتیاد می‌توانیم در کنار روان درمانی، دارو درمانی را نیز انجام دهیم. داروهای درمان اعتیاد نقش کنترل کننده یا نگه‌دارنده (Maintenance) دارند و روان‌درمانی نقش اصلی را برای ترک اعتیاد بازی می‌کند. افرادی که دچار اعتیاد هستند پس از ترک اعتیاد برای مدت طولانی دچار وسوسه می شود در حالیکه فرد بارها برای ترک اعتیاد تلاش کرده است ولی دوباره مصرف را آغاز می‌کند و یا هنگامی که با محرک‌های مرتبط با اعتیاد روبه‌رو می‌شود به شدت تمایل دارد که مصرف را انجام دهد.

مداخله های رفتاری و درمان های انگیزشی که بر مدیریت وابستگی تمرکز دارند می توانند در درمان اعتیاد کمک کننده باشند. متخصصان روانشناسی بالینی از فنون شناختی- رفتاری استفاده می کنند تا به درمانجویان کمک شود افکار، انتظارات و رفتارهای مرتبط با مصرف مواد مخدر را تغییر دهند. برنامه های پیشگیری از برگشت بخش مهمی از برنامه های درمانی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند.

منابع:

خلاصه روان پزشکی علوم رفتاری/روان پزشکی بالینی کاپلان و سادوک

راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM-5)

آسیب شناسی روانی ریچارد پی. هالجین