وقتی دیگری در درون ما زندگی میکند،وقتهایی که سایه ابژه روی سوژه میافتد.
وقتی دیگری در درون ما زندگی میکند.
همه ما تجربههایی داریم که در آنها احساس میکنیم سنگینی یا حضور کسی دیگر در ذهنمان جا خوش کرده؛ کسی که شاید دیگر در زندگیمان نیست، اما هنوز تأثیرش را حس میکنیم. شاید پدر یا مادری سختگیر، معشوقی که رهایمان کرده، دوستی که خیانت کرده، یا حتی کسی که دوستش داریم اما همیشه به چشم ما دور از دسترس و کامل بوده است.
در این لحظات، انگار «دیگری» از بیرون وارد روان ما شده و دیگر نه فقط بیرون از ما، بلکه درون ما زندگی میکند، قضاوت میکند، سرزنش میکند یا میل و هویت ما را شکل میدهد. روانکاوی این وضعیت را چنین توصیف میکند: سایهی ابژه بر سوژه افتاده است.
این مقاله میخواهد نشان دهد که «ابژه» (یعنی همان دیگری مهم و تأثیرگذار) چگونه و در چه شرایطی به درون روان ما راه پیدا میکند و مثل سایهای بر ما میافتد؛ طوری که گاهی دیگر خودمان نیستیم، بلکه داریم در حضور روانی کسی دیگر زندگی میکنیم. این «سایه» میتواند ما را افسرده کند، دچار اضطراب کند، در روابطمان فلجمان کند یا حتی نگذارد خواستههای واقعیمان را بشناسیم.
کی و چرا ابژه اینقدر بزرگ میشود که دیگر جایی برای خود ما باقی نمیماند؟
چه وقتهایی سایه ابژه روی سوژه میافتد؟
از نظر روانکاوی، بهویژه در سنت فرویدی و پسافرویدی، پرسشی مهم و ژرف است. این پرسش به نقاط تلاقی سوژه (subject) و ابژه (object) در ساخت روانی میپردازد، و ناظر بر لحظاتی است که سوژه، تحت تأثیر ابژهای قرار میگیرد که یا از دست رفته، یا ایدهآل شده، یا به نوعی جایگاه محوری در ناخودآگاه یافته است.
۱. تعریف مفاهیم: سوژه، ابژه، سایه
سوژه: همان “من” روانی است؛ موجودی که میل میورزد، تجربه میکند، از جهان معنا میسازد.
ابژه: چیزی یا کسی که موضوع میل یا نفرت یا فرافکنی سوژه است؛ میتواند انسانی دیگر، یک ایدهآل، یک خاطره یا حتی یک فقدان باشد.
سایه ابژه: حالتی است که در آن ابژه، بهواسطهی بار عاطفی یا جایگاه نمادینی که یافته، بر ساخت هویتی سوژه تأثیر میگذارد. گویی ابژه با تمام کیفیتهایش، به درون سوژه پرتاب میشود یا بر آن فرافکنی میگردد و مانع از تجربهی مستقیم و اصیل سوژه از خود و جهان میشود.
۲. چه زمانهایی سایه ابژه بر سوژه میافتد؟
الف) در سوگواری ناکام یا مالیخولیایی (از دست دادن ابژه)
فروید در مقالهی «سوگواری و مالیخولیا» (1917) توضیح میدهد که در سوگواری سالم، سوژه ، ابژهی از دسترفته را میپذیرد و با آن وداع میکند. اما در مالیخولیا، ابژه از دست رفته درون روان سوژه درونیسازی شده و به خود بدل میشود. در این حالت، سایه ابژه بر من میافتد.
فروید تفاوت بنیادینی میان این دو وضعیت قائل میشود. در سوگواری، سوژه به تدریج از ابژهای که از دست رفته (مرگ، جدایی، شکست رابطه، و …) دل میکند و از طریق فرآیند واقعیتپذیری، انرژی لیبیدویی خود را از ابژه پس میگیرد. اما در مالیخولیا، سوژه نمیتواند این فقدان را بپذیرد، و ابژه را درونیسازی میکند. در اینجا، ابژهی از دسترفته وارد من (ego) میشود، و اینگونه سایه ابژه بر من میافتد.
تأثیر: سوژه دچار خودسرزنشگری، افسردگی، تحقیر خود و انفعال میشود، زیرا در واقع ابژهای که او را رها کرده یا ناکام کرده، حالا درون خودش نشسته است.
نمونههایی از این وضعیت:
افسردگی شدید بعد از طرد شدن در عشق، که فرد نه فقط غمگین بلکه خودتحقیرگر میشود.
سوگ پنهان برای والدینی که هنوز زندهاند ولی حضور روانی خود را از کودک دریغ کردهاند.
پیامد روانی:
گسست میان خودِ واقعی و خودِ سرزنششونده
حمله به خود بهجای سوگواری برای ابژه
ورود ابژهی ترککننده به درون خود بهعنوان صدای انتقادگر درونی
ب) در روابط انتقالی و عشقهای نافرجام
در روانکاوی، انتقال لحظهای است که احساساتِ مربوط به ابژههای کودکی (پدر، مادر و …) بر درمانگر یا بر دیگری فرافکنی میشود. در عشق نیز ممکن است ابژه محبوب، حامل کیفیتهایی شود که از گذشته یا ناخودآگاه سوژه آمدهاند.
انتقال فرآیندی است که طی آن سوژه احساسات، تخیلات، خشم یا عشق مربوط به ابژههای دوران کودکی را به فردی دیگر (معمولاً درمانگر یا معشوق) فرافکنی میکند. این انتقال ناخودآگاه است. اگر ابژه انتقالی بیش از حد اهمیت یابد، یا اگر ویژگیهای پدر/مادر را تماماً به او نسبت دهیم، آنگاه ابژه تبدیل به یک ابژهی عظیم، تمامنگر و دربرگیرنده میشود؛ در این حالت، سایهی ابژه بر سوژه میافتد.
تأثیر: سوژه دیگر «خود» را تجربه نمیکند، بلکه در آینه ابژه زندگی میکند. ممکن است دچار فقدان قضاوت، وابستگی شدید یا تحقیر خود شود.
سایه ابژه: در اینجا ابژه تبدیل به جایگاه نگاه یا داوری بزرگ میشود و سوژه مدام خود را از منظر آن میسنجد.
نمونهها:
عاشق شدن به کسی که ویژگیهایی از پدر ایدهآل یا مادر فقدانزا را دارد.
احساس اینکه بدون تأیید او هیچ هستم.
احساس دیده نشدن و بیارزشی به محض فاصله گرفتن معشوق.
پیامد روانی:
بیقراری، اضطراب جدایی، انفعال در تصمیمگیری
ناتوانی در دیدن ابژه بهعنوان انسانی معمولی
قطع پیوند با واقعیت بیرونی و غرق شدن در فانتزی ابژه
ج) در ساختار روانپریشانه (پارانویید یا اسکیزوفرنیک)
در ساختار روانپریشی، ابژه گاه در موقعیتی تمامقد و فراگیر بر روان سوژه مسلط میشود.
در پارانویا، ابژه تهدیدگر بیرونی میشود؛ در اسکیزوفرنی، ابژه متلاشیکننده درونی میشود. هر دو حالت، ناشی از ناتوانی در تفکیک مرز میان خود و دیگریاند.
سایه ابژه: اینجا نه تنها بر سوژه میافتد، بلکه سوژه را میبلعد.
در ساختار روانپریشانه (لکان، کلاین)
شرح:
در ساختار روانپریشی، تفکیک ابژه و سوژه آسیب دیده است. ابژه یا به شکلی هذیانی در بیرون ظاهر میشود (پارانویا) یا درونی شده و مرزهای سوژه را متلاشی میکند (اسکیزوفرنی).
در پارانویا: ابژه به دشمن، جاسوس یا نیروی تهدیدگر بیرونی بدل میشود.
در اسکیزوفرنی: ابژههای اولیه (مادر یا بدن مادر) چنان درونی شدهاند که «خود» از هم میپاشد.
مثالها:
بیمار پارانوئیدی که باور دارد همکارش افکار او را میخواند یا دزدیده است.
بیمار اسکیزوفرنی که بدن خود را متعلق به ابژهای تهدیدگر میداند.
پیامد:
فروپاشی مرز من/غیرمن
اشغال روان توسط ابژههای بینام و تهدیدگر
تجربهی فوبیوار یا هذیانی از ابژهها
د) در ساختار افسرده (Depressive Position) به سبک کلاین
ملانی کلاین میگوید کودک در موقعیت افسرده درمییابد که ابژه خوب و بد یکیاند. در این مرحله، ابژهای که هم مطلوب است و هم تهدیدگر، سایهای از گناه و فقدان بر روان کودک میافکند.
تأثیر: احساس گناه مزمن، نیاز به جبران، و میل به انکار خشونت نسبت به ابژه.
شرح:
کلاین معتقد بود کودک ابتدا با ابژههای “جزئی” روبهروست (سینهی خوب، سینهی بد)، اما در مرحلهای از تحول، درمییابد که این ابژهها متعلق به یک شخص واحدند. این ادغام باعث موقعیت افسرده میشود، جایی که کودک هم احساس گناه برای تخریب ابژه دارد و هم سوگواری میکند.
زمان افتادن سایه ابژه:
وقتی ابژه (مثلاً مادر) هم خوب است و هم بد، و کودک نمیتواند با این دوگانگی کنار بیاید.
کودک احساس گناه یا شرم مزمن میکند، چون فکر میکند به ابژه آسیب رسانده.
پیامد:
نیاز به جبران (reparation)
احساس گناه در بزرگسالی بهویژه در روابط نزدیک
ایدهآلسازی افراطی یا تخریب ابژه
هـ) در ایدهآلسازی بیش از حد ابژه (بهویژه در رابطه با پدر یا مادر)
وقتی ابژهای (مثلاً پدر یا مادر یا معشوق) به سطحی از ایدهآلسازی میرسد که دیگر دستنیافتنی میشود، سوژه نمیتواند خود را در مقام میلورز یا فاعل فعال ببیند.
سایه ابژه: در اینجا ابژه بهمثابه «ابر من» یا «آیینه تمامنمای کمال» در میآید و سوژه در سایه آن احساس بیارزشی یا گناه میکند.
شرح:
وقتی ابژهای در موقعیت والای اخلاقی یا زیباییشناختی قرار میگیرد، تبدیل به ابژهی ناممکن میشود. این ابژه، چه والد باشد، چه معشوق، چه استاد یا حتی «منِ آینده»، بهقدری ایدهآلسازی شده که خودِ سوژه در برابر آن احساس پوچی و بیکفایتی میکند.
مثالها:
پدری که همیشه درست است، و فرزند نمیتواند اشتباه او را ببیند.
معشوقی که «همهچیز» دارد: زیبایی، عقل، قدرت، و سوژه در برابر او فرومیپاشد.
پیامد:
ناتوانی در تجربهی میل یا خواستن
انفعال یا اضطراب دائم
سازوکارهای دفاعی مثل همانندسازی افراطی یا اجتناب
و) در فرافکنیِ بخشی از روان (بهویژه سایه یونگی)
در روانشناسی تحلیلی یونگ، سایه بخشی از روان است که سرکوب شده و به ناخودآگاه رانده شده است.
اگر این سایه به یک ابژه فرافکنی شود (مثلاً دشمن، رقیب، معشوق)، آنگاه آن ابژه حامل بخشهایی از خودِ طردشدهی سوژه خواهد بود.
سایه ابژه: یعنی آنچه من در خود نمیپذیرم، در دیگری میبینم و در مقابلش دچار انفعال، نفرت یا شیفتگی میشوم.
شرح:
در روانشناسی تحلیلی یونگ، «سایه» بخشهایی از خود است که سرکوب شده و به ناخودآگاه رانده شدهاند. اگر این ویژگیهای طردشده (مثلاً خشم، شهوت، حرص، ضعف) به یک ابژه فرافکنی شوند، ابژه به «حامل سایه» بدل میشود.
مثال:
زنی که تمام زنانگی و شهوت خود را سرکوب کرده، به زنی دیگر (رقیب، معشوق شوهر، بازیگر زن) نفرت میورزد.
مردی که ترس از قدرت دارد، پدر یا رئیسی را بهعنوان ستمگر تجربه میکند.
پیامد:
احساس منفی شدید نسبت به ابژه
دوقطبیسازی (یا من خوبم و او بد، یا برعکس)
ناتوانی در دیدن بخشهای واقعی در خود و دیگری
۳. نشانههای افتادن سایه ابژه بر سوژه
احساس شرم یا بیارزشی شدید در حضور ابژه
ناتوانی در جدایی یا فقدان ابژه
ایدهآلسازی یا اهریمنسازی افراطی ابژه
ناتوانی در تجربهی میل مستقل یا تصمیمگیری فردی
فرافکنی خشم یا ترسهای کهن به ابژهها
۴. چگونه سوژه میتواند از زیر سایه ابژه بیرون بیاید؟
》روانکاوی و مواجهه با ریشه انتقالها: فهم اینکه ابژه بیرونی در واقع حامل چه ابژههای کهنتری است.
》سوگواری واقعی و بازشناسی فقدان: فرآیند پذیرفتن در جلسات تحلیلی، اینکه ابژه از دست رفته واقعاً رفته است.
》بازگرداندن میل به سوژه: با کار تحلیلی، میلِ مصادرهشده توسط ابژه بازپس گرفته میشود.
》سوبژکتیو شدن دوباره: یعنی بازیابی جایگاه فاعل، میلورز، خواهان و تصمیمگیر در فرآیند روانکاوی.
شروع گفتوگو
اگر این متن به تجربه شما نزدیک است، میتوانید برای هماهنگی جلسه اولیه از طریق تماس یا واتساپ اقدام کنید.